मूळव्याध म्हणजे काय..?  मूळव्याधची कारणे, लक्षणे व मूळव्याधवर उपाय जाणून घ्या..

Medical Author – डॉ. सतीश उपळकर
© हेल्थ मराठी डॉट कॉम

मूळव्याध म्हणजे काय..?

बैठी जीवनशैली आणि आहाराच्या चुकीच्या सवयी यांमुळे मूळव्याधीची समस्या अनेकांना होत आहे. मूळव्याध हा गुदद्वाराचा आजार आहे. मूळव्याधमध्ये गुदाच्या शिरा (veins) फुगतात, त्याठिकाणी सूज येणे, खाज होणे आणि वेदनाही होत असतात. तर काहीवेळा मूळव्याधमध्ये शौचावाटे रक्तही पडत असते. मूळव्याधला ‘पाईल्स’ (Piles) किंवा ‘Hemorrhoids’ ह्या नावानेही ओळखले जाते.

मूळव्याध हा आजार बैठे काम करणाऱ्या लोकांमध्ये विशेष करून आढळतो. तसेच गुदद्वाराच्या ठिकाणी कुठलंही लक्षण जाणवलं, की मला आता मुळव्याध झाली आहे, अशीचं प्रत्येक रुग्णाची भावना असते. मात्र गुदद्वाराजवळ अनेक आजार होतात. यामध्ये फिशर, भगंदर, मलावष्टंभ (Constipation) आणि मूळव्याध असे अनेक आजार गुदभागाजवळ होत असतात. मूळव्याधमध्ये गुदाच्या ठिकाणी भयंकर त्रास होत असतो.

मूळव्याध कारणे :

बैठे काम करणाऱ्या लोकांमध्ये, व्यायामाचा अभाव असणाऱ्यांमध्ये प्रामुख्याने हा आजार जास्त प्रमाणात आढळतो.
• बद्धकोष्ठता किंवा पोट साफ न होणे यामुळेही मूळव्याध होण्याची शक्यता जास्त असते.
• बद्धकोष्ठता झाल्याने मलाचा खडा धरतो. त्यामुळे संडासच्या वेळी गुदाच्या मांसपेशींवर त्याचा जास्त ताण पडून मूळव्याध होण्याची शक्यता जास्त वाढते.
• काही गर्भवतींमध्ये डिलिव्हरीच्या वेळेस जास्त जोर द्यावा लागल्यास अशा स्त्रियांनाही मूळव्याध होण्याची संभावना असते.
• मूळव्याधचा कौटुंबिक इतिहास असल्यास अनुवंशिकतेमुळेही मूळव्याध होऊ शकतो.
• आहारातील फायबर्सच्या कमतरतेमुळे, आहारातील हिरव्या पालेभाज्या, फळभाज्या, विविध फळे कमी खाण्याने फायबर्स न मिळाल्याने पोट नियमित साफ होत नाही त्यामुळे मूळव्याधचा त्रास होऊ शकतो.
• अयोग्य आहार, मैद्याचे पदार्थ, तेलकट पदार्थ, तिखट-खारट पदार्थ, मांसाहार, चिकन, फास्टफूड अधिक खाण्याच्या सवयीमुळे मूळव्याध होऊ शकते.
• तसेच लठ्ठपणामुळेही गुदाच्या नसांवर दाब येऊन मूळव्याध होऊ शकते.

मुळव्याधची लक्षणे :

मूळव्याधमध्ये खालील लक्षणे प्रामुख्याने असू शकतात.
• गुदद्वाराजवळ मोड येणे, मांसल भाग बाहेर येणे,
• संडासच्या ठिकाणी वेदना होणे,
• मलत्याग करताना जास्त जोर द्यावा लागतो त्यामुळे शौचाच्या वेळी संडास करताना जास्त वेदना होणे,
• गुदद्वाराजवळ खाज होणे, त्याठिकाणी आग होणे,
• संडासमधून रक्तस्त्राव होणे अशी लक्षणे मूळव्याधमध्ये असतात.

मूळव्याधचे प्रकार :

मुळव्याध हा आजार दोन प्रकारांत मोडला जातो.
1) अंतर्गत मुळव्याध 2) बाह्य मुळव्याध

1) अंतर्गत मुळव्याध (Internal haemorrhoids) –
यालाच इन्टर्नल पाईल्स असे म्हणतात. गुदद्वाराच्या आतील बाजूस प्रभावित झालेल्या शिरा फुगतात त्यामुळे त्याठिकाणी सूज व वेदना जास्त जाणवते. या प्रकारात शौचासोबत रक्त जाणं जास्त वेळा आढळते.

2) बाह्य मुळव्याध (External haemorrhoids) –
गुदद्वाराच्या बाहेरच्या भागामध्ये मांसल गाठी किंवा मोड निर्माण होतात. ह्या प्रकारचे रुग्ण जास्त असतात. यामध्येही मूळव्याधच्या ठिकाणी वेदना, आग होणे, खाज येणे, मलावाटे रक्त जाणे अशी लक्षणे असू शकतात.

मूळव्याधच्या लक्षणानुसार मुख्य चार अवस्था करता येतील.
अवस्था 1 –
या अवस्थेत गुदाच्या ठिकाणी वेदना कमी असतात. तसेच थोडीफार आग आणि खाजही होऊ शकते.

अवस्था 2 –
या अवस्थेत शौचाच्या वेळी जास्त त्रास होणे, पोट साफ न होणे, रक्तस्त्राव होणे, गुदाच्या ठिकाणी आग व खाज होणे, टोचल्यासारखे दुखणे अशी लक्षणे यात असतात. यामध्ये शौचाच्या वेळी गुदप्रदेशी मोड आल्याप्रमाणे जाणवते व ते बाहेर आलेले मोड शौचानंतर आपोआप आतही जातात.

अवस्था 3 –
या अवस्थेत संडासच्यावेळी जास्त त्रास होतो. तसेच पोट साफ न होणे (बद्धकोष्ठता), रक्तस्त्राव होणे, त्याठिकाणी आग होणे, खाज येणे, टोचल्यासारखं दुखणे ही लक्षणे अधिक वाढतात. या अवस्थेमध्ये शौचाच्या वेळी बाहेर येणारे मुळव्याधीचे मोड हाताने दररोज आत ढकलावे लागतात.

अवस्था 4 –
या अवस्थेमध्ये 3ऱ्या अवस्थेतील लक्षणे अधिक वाढतात आणि मुळव्याधीचा बाहेर येणारा भाग हाताने ढकलूनही आत जात नाही.

मूळव्याध आणि आयुर्वेद :
आयुर्वेदानुसार मूळव्याधीचे शुष्क अर्श आणि रक्तार्श असे दोन प्रकार होतात.
शुष्क अर्श यामध्ये मूळव्याधमध्ये मोड येतात, त्याठिकाणी वेदना, आग होणे आणि खाज ही लक्षणे असतात. पण या प्रकारात रक्तस्त्राव नाही. तर रक्तार्श या प्रकारात वेदना, आग होणे यासारख्या लक्षणाबरोबर मूळव्याधमुळे रक्तसुद्धा पडत असते.

मूळव्याधवर हे करा उपाय..

लिंबू आणि सैंधव मीठ –
मूळव्याधवर सकाळ व सायंकाळी जेवणापूर्वी सैंधव मीठ लावून लिंबू चोखून खाणे खूप फायदेशीर ठरते. याशिवाय ग्लासभर कोमट पाण्यात लिंबू पिळून त्यात चिमूटभर सैंधव मीठ टाकून ते मिश्रण सकाळी उटल्यावर उपाशीपोटी प्यावे. 15 दिवस हा घरगुती उपाय केल्यास मूळव्याधचा त्रास कमी होण्यास मदत होईल.

जिरेपूड –
जिरे भाजून त्याची बारीक पूड करावी. एक चमचा बारीक केलेली जिरेपूड ग्लासभर कोमट पाण्यात घालून मिश्रण तयार करावे. हे मिश्रण रोज सकाळी उपाशीपोटी आणि रात्री झोपण्यापूर्वी प्यावे. सकाळी हे मिश्रण पिल्यानंतर कमीत कमी एक तास तरी काही खाऊ नये. मूळव्याधवरील हा उपायही उपयुक्त आहे.

कोरपड – 
कोरपडीच्या गरात सूज कमी करणारे अँटी-इंफ्लेमेटरी गुणधर्म आहेत. त्यामुळे मुळव्याधमध्ये गुदाच्या ठिकाणी आलेली सूज व जळजळ कमी होण्यास मदत होते. यासाठी गुदाच्या ठिकाणी थोडासा कोरपडीचा गर लावून हळूवारपणे मालिश करावी.

कच्चा मुळा –
कच्चा मुळा खाणेही मूळव्याधवर फायदेशीर असते. यासाठी मुळ्याचा रस काढून त्यात थोडेसे सैंधव मीठ घालून ते मिश्रण दिवसातून दोन वेळेस प्यावे. याशिवाय किसलेला मुळा आणि दूध एकत्र करून त्याची पेस्ट करावी. ही पेस्ट मूळव्याध वर लावल्यास सूज आणि वेदना कमी होण्यास मदत होईल.

सुरण कंदमुळ –
मूळव्याधवर सुरण हे कंदमुळ अत्यंत उपयुक्त ठरते. सुरण वाफवून केलेली भाजी व ताक असा आहार काही दिवस घेतल्यास उत्तम फायदा होतो. सुरण कंदमुळ उकडून खाण्यात ठेवावे.

दुर्वा –
दुर्वा बारीक कुटून त्या गायीच्या एक कप दुधात उकळाव्यात. त्यानंतर मिश्रण गाळून घेऊन थोडे थंड झाल्यावर प्यावे. मूळव्याधवरील हा उपायही लाभदायक ठरतो.

मूळव्याध औषध उपचार :

मूळव्याधमध्ये आयुर्वेदात अनेक गुणकारी औषधे उपलब्ध आहेत. मुळव्याधीच्या त्रासाला वेळीच योग्य उपचार केले पाहिजेत. कारण हा त्रास दिवसेंदिवस वाढतच जातो. मूळव्याधीचा त्रास म्हणजे, ‘धड सांगताही येत नाही आणि सहनही करता येत नाही..!’

(ह्या साईटवरील माहिती कॉपी पेस्ट करू नये. तसेच Youtube video बनवू नये. कॉपीराईट सूचना वाचा..)

अनेक रुग्ण हे मूळव्याधीचा त्रास असूनही संकोचपणामुळे डॉक्टरांकडे जाऊन उपचार करून घेत नाहीत. अशाने आजार हा वाढतच जातो. यासाठी आम्ही ऑनलाइन सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे. याचा लाभ मूळव्याधच्या अनेक रुग्णांना झाला आहे.
आमचे डॉक्टर आपल्याशी ईमेल किंवा whatsapp वर संपर्क साधतील व या त्रासावर योग्य मार्गदर्शन करतील. यामुळे आपला मुळव्याधचा त्रास कायमस्वरूपी दूर होण्यास मदत होईल.

आमच्या तज्ञ आयुर्वेदिक डॉक्टरांनी ‘मुळव्याध उपचार मार्गदर्शन पुस्तिका’ यामध्ये मूळव्याधवरील आयुर्वेदिक औषध उपचार व पथ्य यांची माहिती दिली आहे. ही उपयुक्त पुस्तिका pdf file डाउनलोड करण्यासाठी येथे क्लिक करा.

Treatment of piles in Marathi