सायटिका – कारणे, लक्षणे, निदान आणि उपचार

267
views

सायटिकाचा त्रास :
बदलती जीवनशैली किंवा चुकीच्या विहारातून निर्माण झालेला व्याधी म्हणजे सायटिका.
यात कमरेमध्ये प्रचंड वेदना सूरू होऊन त्या पायापर्यंत पोहचतात. वास्तवतः सायटिक नावाच्या नाड़ीमध्ये होणाऱ्या वेदनेमुळे या विकाराला सायटिका असे म्हणतात. कमरेचे मणके– L5 आणि S1, S2 ह्यामधून ज्या नसा निघतात, त्या पुढे एकत्र होऊन सर्वात मोठी नाड़ी Sciatic nerve बनते.

सायटिका कारणे :
सायटिका होण्याचे सर्वात सामान्य कारण ‘स्लिप डिस्क’ हे आहे. मणक्यांमधे आधार व मजबूतीसाठी असलेली कुर्च्यांची गादी म्हणजेच Inter vertebral disc ही आपल्या स्थानापासून सरकल्यास, तिचा दाब ‘Sciatic नाडी’वर पडतो. त्यामुळे कंबरेपासून पायापर्यंत जिथे, जिथे ती संवेदना पोहोचवते तिथे वेदना होतात.

सायटिकाचा त्रास होण्यास खालील कारणे सहाय्यक ठरतात :

गर्भावस्थेसंबंधी सर्व माहिती 'प्रेग्नन्सी मराठी' ह्या पुस्तकात दिली आहे. हे पुस्तक डाउनलोड करण्यासाठी खलील बटन क्लिक करा.

  • कमरेच्या ठिकाणी आघात झाल्याने, वजनदार वस्तु उचलताना कमरेत धक्का बसल्याने, उंचावरून घसरून पडल्यामुळे सायटिकाचा त्रास होऊ शकतो.
  • तसेचं वयोमानानुसार किंवा अन्य कारणांनी कमरेच्या ठिकाणी असणा-या मणक्यांची झीज झाल्यामुळे सायटिकाचा त्रास होऊ शकतो.
  • बैठी जीवनशैली, व्यायामाचा अभाव, सतत बैठे काम करणाऱ्या किंवा जास्त काळपर्यंत उभे राहणाऱ्या व्यक्तीमध्ये, अतिप्रवास करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये हा त्रास होऊ शकतो.
  • अतिलठ्ठ व्यक्तीमध्ये, वाढलेल्या वजनामुळे पायांवर अतिरिक्त भार पडतो परिणामी सायटिकाचा त्रास होऊ शकतो.

सायटिकाची लक्षणे :
ज्या बाजूचा पायाची सायटिका नाडी क्षतिग्रस्त झालेली असते त्या बाजूच्या पायात विशेषकरून व्याधीची लक्षणे तीव्रतेनुसार कमी-अधिक प्रमाणात जाणवू शकतात. जसे की,

  • कमरेपासून खाली पायापर्यंत प्रचंड वेदना, सुज आणि आग होते, कोणतीतरी टोकदार वस्तु टोचत असल्यासारखी वेदना होते,
    पाय आणि कंबर दुखते,
  • पायाला मुंग्या आल्यासारखे वाटणे, पाय बधिर होणे, पाय जड वाटतो,
  • चालताना भयंकर वेदना होतात,
  • यात दुखावलेल्या पायावर कमी जोर देऊन रोगी दुखरा पाय ओडत चालत असतो यामुळे दुसऱ्या पायावर संपूर्ण भार दिल्याणे रुग्ण लंगडत चालतो.

सायटिकाचे निदान :
वैद्यकिय तपासणी, रूग्ण इतिहास आणि लक्षणे यानुसार कमरेतील-पायातील वेदनेचे कारण जाणण्यास आपल्या डॉक्टरांना मदत होते याशिवाय,
ब्लड शुगर, सीटी स्कैन किंवा एमआरआई, इलेक्ट्रोमायोग्राफी, नर्व कंडक्शन स्टडी, स्पाइनल टैप(लंबर पंक्चर), नर्व बॉयोप्सी यासारख्या टेस्ट करण्यासही आपले डॉक्टर सांगू शकतात.

सायटिका उपचार मार्गदशन :
योग्य अौषधोपचार व व्यायामामुळे सायटिकाच्या वेदना नियंत्रित ठेवता येतात.
सायटिकात आयुर्वेदीय उपचारांचा अतिशय चांगला उपयोग होतो. आयुर्वेदामध्ये या विकारास गृध्रसी असे म्हटले आहे. पंचकर्म चिकित्सेतील स्नेहन, स्वेदन (नाडीस्वेद) कटिबस्ती इत्यादीचा आवश्यकतेनुसार उपयोग केला जातो. त्याचसोबत विविध औषधी द्रव्ये योग्य त्या प्रमाणात वापरून सायटिका व्याधीवर पूर्ण विजय मिळवता येतो. काही विशिष्ट व्यायाम, योगासनांची जोड देऊन व्याधी बरा होण्यास निश्चितच मोलाची मदत मिळते.

सायटिकावर ‘पेन ब्लॉक’ उपचार –
सायटिका सारख्या आजारांमध्ये दर वेळी शस्त्रक्रिया करण्याची गरज नसते. वास्तविक पाहता अशा दुखण्यांत शस्त्रक्रिया करावे लागणारे रुग्ण केवळ दोन ते तीन टक्केच असतात. बाकीचे लोक दुखणे कमी करण्याच्या उपचारांनी बरे होऊ शकतात. यासाठी ‘पेन ब्लॉक’ अर्थात पाठीचे दुखणे शस्त्रक्रिया न करता घालविण्यासाठी विकसित केलेली नवी वैद्यकीय उपचार पद्धत आली आहे. यामध्ये ‘नव्‍‌र्ह ब्लॉक’ किंवा ‘जॉइंट ब्लॉक’ सारख्या दोन पद्धती वापरतात. यात पेशंटला ज्या अवयवाचे दुखणे असेल त्या अवयवाला किंवा सांध्याला पुरवठा करणारी नस शोधून ठराविक जागी इंजेकशन दिले जाते.

त्रासदायक पाठीचे दुखणे थांबण्यासाठी औषधोपचार आणि फिजिओथेरपी करूनही अनेकदा फारसा फरक पडत नाही. मग हे दुखणे थांबविण्यासाठी काय करायचे, हा प्रश्न रुग्णासमोर असतो. यासाठी त्रासदायक पाठीचे दुखणे शस्त्रक्रिया न करता घालविण्यासाठी सध्या ‘पेन ब्लॉक’ ही नवी उपचार पद्धत वापरली जाते. जेथे दुखत आहे तेथील दुखणे ब्लॉक करायचे आणि रुग्णाला दुखण्यापासून मुक्त करायचे.

‘पेन ब्लॉक’ ही दोन पद्धतीने करता येते.
1) नव्‍‌र्ह ब्लॉक (ठराविक मज्जातंतूचे रूट ब्लॉक करणे)
2) जॉइंट ब्लॉक (फॅसेटल ब्लॉक)

या दोन्ही पद्धतींपैकी कोणती पद्धत रुग्णावरील उपचारात वापरता येऊ शकते, हे रुग्णाच्या वैद्यकीय तपासण्या आणि उपचारात्मक पद्धतीमधून ठरविले जाते.

1) नव्‍‌र्ह ब्लॉक (ठराविक मज्जातंतूचे रूट ब्लॉक करणे) :
ज्या रुग्णांची पाठ आणि पाय दोन्ही दुखत आहेत, अशा रुग्णांना प्रामुख्याने या उपचारपद्धतीच्या माध्यमातून उपचार दिले जातात.
जे मज्जातंतू क्षितीग्रस्त झाले आहेत त्यांच्यामध्ये ‘एसएनआरबी इंजेक्‍शन’ दिले जाते. या इंजेक्‍शनमध्ये स्टेरॉईड (अँटी इन्फेमेन्टरी मेडिसीन) माध्यमातून औषधे योग्य ठिकाणी पोचले आहे का, यावर नजर ठेवली जाते. हे इंजेक्‍शन दिल्यानंतर रुग्णाचे दुखणे कमी होते. याचा अर्थ, ज्या क्षितीग्रस्त मज्जातंतू होत्या त्याच्या मुळाशी हे औषध पोचले आहे. या औषधातील स्टेरॉईड मज्जातंतूच्या मुळाशी होत असलेला दाहही कमी करतो.
हे इंजेक्‍शन पाठीच्या कण्यात आणि मानेच्या कण्यात या दोन्हीमध्ये देता येते.
हे इंजेक्‍शन जास्तीत जास्त वर्षातून तीन वेळा देता येते.

2) जॉइंट ब्लॉक (फॅसेटल ब्लॉक) :
ज्या रुग्णांच्या पाठीत विविध ठिकाणी दुखते आणि हालचाल करताना त्रास होतो, अशा रुग्णांवर ही उपचार पद्धती वापरली जाते.
कण्यामध्ये ‘फॅसेट जॉइंट’ यांची जोडी असते आणि त्यांच्या पृष्ठभागावर ‘काटिर्लेज’ आणि सभोवताली एक कुपी असते. अचानकपणे, वेगाने फिरल्याने दुखापत होऊन हे ‘फॅसेट जाईंट’ निकामी होतात. त्याचबरोबर ‘काटिर्लेज’लाही त्यातून गंभीर इजा पोचती. या दोन्हींमुळे दुखणे सुरू होते आणि ते सातत्याने वाढत राहते.

हे कसे केले जाते?
या उपचारासाठी रुग्णाला रुग्णालयात ॲडमिट होण्याची गरज नसते. एका दिवसाच्या डे केअरच्या माध्यमातून हे उपचार केले जातात.
म्हणजेच रुग्ण सकाळी उपाशी पोटी रुग्णालयात आल्यानंतर त्यावर हे उपचार करून दुपारी रुग्णाला रुग्णालयातून घरी सोडण्यात येते.
या उपचारादरम्यान, रुग्णाला पूर्ण भूल दिली जात नाही. उपचारापुरती भूल स्थानिक भूलतज्ज्ञ डॉक्‍टरांकडून दिली जाते.
हे उपचार अत्याधुनिक इमेज मशिनद्वारे पाहून केले जातात, त्यामुळे चुकीच्या ठिकाणी औषध टाकणे किंवा एखाद्या मज्जातंतूला दुखापत पोचणे, असे होण्याची शक्‍यता मुळीच नसते.
हे उपचार करीत असताना रुग्णाला दुखत नाही आणि हे थेरपी उपचार पंधरा मिनिटांमध्ये पूर्ण होतात.
उपचारानंतर रुग्ण लगेचच उभा राहू शकतो.

‘पेन ब्लॉक थेरपी’साठी येताना रुग्णांसाठी काही महत्त्वाच्या सूचना –
1) या उपचारासाठी येण्याच्या दिवशी रुग्णाने उपाशी पोटी येणे आवश्‍यक आहे म्हणजे आदल्या दिवशी रात्री बारा वाजल्यानंतर रुग्णाने पाणीही पिऊ नये.
2) रुग्ण जर ॲन्टी हायपरटेन्टिव्ह औषधे घेत असेल तर त्याने ते घेणे आवश्‍यक आहे.
3) रुग्ण जर मधुमेहाची औषधे घेत असेल तर उपचाराच्या दिवशी ती औषधे घेऊ नयेत.
4) उपचाराच्या किमान पाच दिवस अगोदरपासून रुग्णाने ॲसप्रीन, क्‍लोपीटॅब ही औषधे घेऊ नयेत.

मग आता पाठीचे दुखणे, पायाचे दुखणे शस्त्रक्रिया न करता बंद करणे शक्‍य आहे. कारण पाठीच्या प्रत्येक दुखण्यावर शस्त्रक्रिया करणे आवश्‍यक नसते. कारण अत्याधुनिक अशी उपचार पद्धती ‘पेन ब्लॉक’ या उपचार पद्धतीमुळे हे शक्‍य झाले आहे. ‘पेन ब्लॉक’ या उपचारपद्धतीच्या माध्यमातून शस्त्रक्रिया न करता औषधांच्या माध्यमातून पाठदुखी, पायदुखी पूर्णपणे बरी केली जाऊ शकते.

Sciatica information, causes, symptoms, diagnosis and treatment, pain block treatments, Back pain in Marathi.



प्रतिक्रिया द्या :