मधुमेह (डायबेटीस) : कारणे, लक्षणे, प्रकार, निदान, दुष्परिणाम आणि उपचार माहिती

57
views

Diabetes in Marathi, Diabetes causes symptoms diagnosis test complications Treatment and diabetes prevention tips in Marathi.

जाणून घ्या मधुमेहाविषयी..
मधुमेहामध्ये शरीरात पुरेशा प्रमाणात इन्सुलिन तयार होत नाही किंवा इन्सुलिनचा वापर करण्यासाठीची यंत्रणा असमर्थ ठरते. स्वादुपिंड (Pancreas) ह्या अवयवातून इन्सुलिन स्त्रावाची निर्मिती होत असते. रक्तातील साखरेवर नियंत्रण ठेवण्याचे महत्वाचे कार्य या इन्सुलिन स्त्रावामार्फत होत असते. मात्र मधुमेहाच्या अवस्थेमध्ये इन्सुलिनची उत्पत्ती कमी झाल्याने रक्तातील साखरेवर नियंत्रण ठेवले जात नाही. यामुळे मधुमेहामध्ये रक्तातील साखरेची (ग्लुकोजची) मात्रा वाढते. बदललेली जीवनशैली, व्यायामाचा अभाव आणि अयोग्य आहारांमुळे मधुमेह रुग्णांच्या संख्येत दिवसेंदिवस वाढ होत आहे. आज आपल्या देशातील तब्बल 7 कोटींच्या आसपासचे लोक हे मधुमेहाने त्रस्त आहेत. 

शरीरातील उर्जेचा प्रमुख स्त्रोत हा ग्लुकोज आहे. आपण जे अन्न खातो, त्याचे शरीराला आवश्यक ऊर्जेसाठी साखरेत म्हणजेच ग्लुकोजमध्ये रुपांतर होते. ग्लुकोजमुळेच शरीराला उर्जा मिळते, शरीराची झीज भरुन काढली जाते तसेच शरीरास कार्य करण्यास या उर्जेमुळेच मदत होते. मात्र मधुमेहामध्ये ग्लुकोजचे योग्य पचन होत न झाल्याने, कोणत्याही कार्याशिवाय साखर मुत्रावाटे बाहेर टाकली जाते. यामुळे मधुमेहामध्ये ग्लुकोजचे उर्जेमध्ये रुपांतर होत नाही. आहारातील कर्बोदकांचे व्यवस्थित पचन होत नाही. त्यामुळे शरीराला आवश्यक अशी उर्जाही मिळत नाही.

इन्सुलिनचे कार्य कसे घडते..?
स्वादुपिंडातून इन्सुलिनची निर्मिती झाल्यानंतर ते इन्सुलिन रक्त प्रवाहामध्ये जाते. तेथे जाऊन रक्त प्रवाहामधील साखरेला शरीरातील लाखो पेशींपर्यंत पोहचवत असते. त्यामुळे रक्तातील साखरेचे पचन होते. रक्तातील साखरेचे पचन झाल्याने शरीराला उर्जा तर मिळतेच शिवाय रक्तातील साखरेवर नियंत्रण ठेवले जाते. म्हणून शरीरामध्ये इन्सुलिनचे अत्यंत महत्व असते.

मधुमेहामध्ये शरीरात काय काय घडते..?
• स्वादुपिंडातून इन्सुलिन स्त्रावाची निर्मिती कमी प्रमाणात होते.
• ‎रक्तातील साखरेवर नियंत्रण ठेवले जात नाही.
• ‎रक्तामधील साखरेची मात्रा वाढते.
• साखरेचे शरीरात व्यवस्थित पचन होत नाही. त्यामुळे शरीराला आवश्यक उर्जा मिळत नाही.
• ‎वाढलेली साखर कोणत्याही कार्याशिवाय मुत्रातून बाहेर टाकली जात असते.
• ‎मधुमेहाचा परिणाम रक्तवाहिन्या, किडन्या, हृदय, डोळे, मज्जासंस्था (नर्व्हस सिस्टीम) यावर सतत होऊ लागतो.

महाहेल्थ अॅप..
ही सर्व माहिती 'महाहेल्थ' ह्या स्मार्टफोन अॅपमध्ये दिली आहे. या मोफत अॅपमध्ये सर्व आरोग्यविषयक माहिती ऑफलाईनसुध्दा वाचता येईल. हे अॅप डाउनलोड करण्यासाठी खालील बटन क्लिक करा.

मधुमेहाचे प्रकार :
Diabetes types in Marathi
किती प्रकारचा असतो मधुमेह..?
मधुमेहाचे तीन मुख्य प्रकार आहेत.
(1) टाइप-1 डायबिटीज
(2) टाइप-2 डायबिटीज
(3) गर्भावस्थेतील मधुमेह (गॅस्टेशनल डायबिटीज)


विशेष सूचना (कॉपी पेस्ट संबंधी) : ही माहिती आपणास कॉपी पेस्ट करून अन्य ठिकाणी वापरता येणार नाही. अनेकजण आमची उपयुक्त माहिती आमच्या परवानगी शिवाय कॉपी पेस्ट करून विडिओ, फेसबुक वैगरेवर आपल्या नावाने प्रसिद्ध करीत आहेत. तसा प्रकार आढळल्यास कॉपीराईट कायद्यानुसार संबंधितांवर कारवाई करण्यात येईल. यासाठी ही सूचना दिली आहे. © कॉपीराईट हेल्थमराठी डॉट कॉम.

(1) टाइप-1 डायबिटीज –
या प्रकारचे मधुमेही रुग्ण हे पुर्णपणे इन्सुलिन इंजेक्शनवर अवलंबुन असतात. म्हणून या प्रकारास इन्सुलिन डिपेन्डेंट डायबिटीज मेलिटस असेही म्हणतात. या प्रकारच्या डायबिटीजचं प्रमाण लहान मुलांमध्ये जास्त आढळते. या प्रकारातील रुग्णांच्या शरीरामध्ये योग्य प्रमाणात इन्सुलिन स्त्रावाची निर्मिती होत नाही यासाठी बाहेरुन इन्सुलिन इंजेक्शनाद्वारे इन्सुलिनची गरज भागवली जाते. ह्या प्रकारातील रुग्ण मधुमेहापासून पुर्णपणे बरे होत नाहीत. रक्तातील साखर नियंत्रणात राखण्यासाठी त्यांना दररोज इन्सुलिनचे इंजेक्शन घ्यावे लागते. मधुमेहाचा हा प्रकार स्थायी आणि गंभीर स्वरुपाचा असतो. परिणामतः जन्मभर या मधुमेही रूग्णांना इन्सुलीनचं इंजेक्शन घ्यावेचं लागते.

(2) टाइप-2 डायबिटीज –
टाईप 2 प्रकारचेच रुग्ण अधिक असतात. हा प्रकारचा मधुमेह वयस्कामध्ये अधिक आढळतो. हा मधुमेह साधारणतः 30 वर्षं वयापेक्षा जास्त वयाच्या व्यक्तींना होऊ शकतो. प्रामुख्याने अतिस्थुलतेमुळे इन्सुलिन निर्मितीवर परिणाम झाल्याने हा प्रकार होतो.
या प्रकारास नॉन इन्सुलिन डिपेन्डेट डायबिटीज असे म्हणतात. टाइप-2 मधुमेहाचे बहुतांश रुग्ण हे योग्य आहार आणि नियमित व्यायाम या उपायांनी मधुमेह नियंत्रणात ठेवू शकतात. तसेच त्यांना गोळ्यांची किंवा इन्सुलिनचीही गरज भासू शकते.

(3) गर्भावस्थेतील मधुमेह (गॅस्टेशनल डायबिटीज) –
गरोदरपणात रक्तातील साखरेचे प्रमाण अधिक झाल्यास गर्भावस्थेतील मधुमेह होण्याची समस्या निर्माण होते. हा डायबेटीस प्रकार फक्त स्त्री गर्भवती असतानाच होतो. गर्भवती स्त्रियांना होणाऱ्या त्रासांमध्ये याचं प्रमाण अधिक आहे. प्रामुख्याने गर्भारपणाच्या मधल्या टप्प्यात म्हणजे 24 ते 28 आठवडे या काळात हा त्रास निर्माण होतो. यावर इन्सुलिनच्या इंजेक्शनद्वारे नियंत्रण ठेवले जाते.
साधारण 80% गर्भारपणात मधुमेह झालेल्या स्त्रियांची ग्लुकोज लेव्हल बाळाच्या जन्मासोबत नॉर्मलला येते. परंतु त्यांना भविष्यात मधुमेह होऊ शकतो. यासाठी त्यांनी दर सहा महिन्यांनी आपली ग्लुकोज तपासून घ्यावी. तर 20% स्त्रियांना कायमस्वरूपी मधुमेह होऊ शकतो.

प्री-डायबेटिस किंवा मधुमेहपुर्व अवस्था म्हणजे काय..?
अनेकदा मधुमेहाची कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत मात्र बहुतांश रुग्णामध्ये डायबिटीज हा सुप्तावस्थेत असतो. सुप्तावस्थेत असलेल्या डायबिटीजला मधुमेहपुर्व अवस्था (प्री-डायबेटिस) असे म्हणतात. मधुमेहपुर्व अवस्थेमध्ये जर रुग्णाने योग्य आहार, व्यायाम, औषधोपचारांचा अवलंब केल्यास मधुमेहापासून दूर राहता येते. मात्र मधुमेहपुर्व अवस्था (प्री-डायबेटिस) असूनही अयोग्य आहार, विहाराचे अवलंब केल्यास कायमस्वरुपी मधुमेही रुग्ण होण्याचा धोका अधिक असतो.
सुप्तावस्थेतील मधुमेह लक्षणांवरून ओळखता येत नसल्यामुळे रक्तातील साखरेची तपासणी करावी लागते. यासाठी प्रत्येकाने वयाच्या तिशीनंतर वर्षातून एकदा उपाशीपोटी आणि दीड ते दोन तासांनी जेवणानंतर रक्तातील ग्लुकोज साखरेचे प्रमाण पाहावे. उपाशीपोटी साखरेचे प्रमाण 126 मिलिग्रॅम व जेवणानंतर 200 मिलिग्रॅम पेक्षा जास्त असेल तर मधुमेह झाला आहे असे समजावे. आणि जर उपाशीपोटी 110 ते 126 मिग्रॅ व जेवणानंतर 140-200 मिलिग्रॅम या दरम्यान साखर असल्यास ती मधुमेहाची पूर्वावस्था आहे असे समजावे. 

कोणकोणत्या कारणांमुळे होतो मधुमेह..?
Diabetes causes in Marathi
टाइप-1 मधुमेहाची कारणे :
टाइप-1 डायबिटीज हा प्रामुख्याने शरीरातील रोगप्रतिकारक क्षमतेच्या विकृतीमुळे होतो.

टाइप-2 मधुमेहाची कारणे :
इन्सुलिन स्त्रावाच्या निर्मितीवर परिणाम झाल्याने हा प्रकार उद्भवतो. इन्सुलिन स्त्राव निर्मितीवर परिणाम करणारी कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत.
• लठ्ठपणा हे टाइप-2 मधुमेहाचे प्रमुख कारण ठरत आहे. आज वयस्कामध्ये तसेच मुलांमधील स्थुलतेमुळे इन्सुलिन निर्मितीस बाधा पोहोचून मधुमेहा होण्याचे प्रमाण वाढत आहे.
• ‎अनुवांशिकतेमुळे मधुमेह होऊ शकतो. कुटुंबातील आजी, आजोबा, आई, वडील, भाऊ, बहीण यांपैकी कुणालातरी मधुमेह असल्यास अनुवांशिकतेमुळे मधुमेह होऊ शकतो.
• ‎अयोग्य आहाराचे सेवन केल्यामुळे. जास्त कॅलरीयुक्त आहार, फास्टफूड, जंकफूड, मिठाई, बेकरीचे पदार्थ, शीतपेये, तेलकट पदार्थ यांचे अतिप्रमाणात सेवन केल्यामुळे.
• ‎भरपेट जेवण करण्याच्या सवयीमुळे, भूक लागली नसतानाही सतत खात राहण्याच्या सवयीमुळे.
• ‎बैठी जीवनशैली अंगीकारलेल्या व्यक्ती.
• ‎व्यायामाचा अभाव.
• ‎मानसिक ताणतणाव.
• ‎ज्या स्त्रियांना गरोदरपणात मधुमेह झाला असल्यास त्यांना पुढील पाच ते पंधरा वर्षांत मधुमेह होण्याची शक्यता असते.
• ‎जन्मतः 3.5 किलोग्रॅमपेक्षा जास्त वजनाच्या बाळाला जन्म देणाऱ्या स्त्रियांमध्ये मधुमेह होण्याची शक्यता असते.

मधुमेहाची लक्षणे :
Diabetes symptoms in Marathi
मधुमेह हा आपल्या शरीरात छुप्या स्वरूपात असू शकतो त्यामुळे त्याची प्रत्येकवेळी लक्षणे दिसतीलचं असेही नाही. मधुमेहाची लक्षणे ही रक्तातील साखरेची चाचणी न करता ओळखू येण्यासारखी नाहीत. मधुमेहात खालील लक्षणे जाणवू शकतात.
• वारंवार लघवीला जावे लागणे,
• ‎वारंवार तहान लागल्यासारखे वाटणे,
• ‎अचानकपणे वजन घटणे,
• ‎अशक्तपणा, चक्कर येणे,
• ‎अधिक भूक लागणे,
• ‎हात किंवा पायांत सतत टोचल्याप्रमाणे वाटणे,
• ‎डोळ्यांचे विकार, त्वचा विकार होणे,
• ‎मुत्रमार्गामध्ये इन्फेक्शन होणे,
• ‎जखमा बर्‍या होण्यास वेळ लागणे,
• ‎मळमळ व उलटी होणे अशी लक्षणे मधुमेहामध्ये जाणवू शकतात.

मधुमेहाचे निदान कसे करतात..?
Diabetes diagnosis and test in Marathi
रक्तातील साखरेचे प्रमाण तपासून मधुमेहाचे निदान करण्यासाठी खालिल चाचण्या कराव्या लागतात.

Fasting sugar test (फास्टिंग शुगर टेस्ट) –
यामध्ये उपाशीपोटी रक्तातील साखरेचे प्रमाण तपासले जाते. ह्या चाचणीसाठी रक्तातील ग्लुकोजचे प्रमाण तपासण्यापुर्वी किमान 8 तास उपाशी असणे गरजेचे असते.
• रक्तातील साखर 70 ते 99 mg/dL यामध्ये असल्यास नॉर्मल प्रमाण समजले जाते.
• ‎रक्तातील साखर 100 ते 126 mg/dL यामध्ये असल्यास मधुमेहपुर्व अवस्था (प्री-डायबिटीज) असते.
• ‎रक्तातील साखर 126 mg/dL पेक्षा अधिक असल्यास मधुमेह असल्याचे निदान होते.

Post Prandial test (पीपी शुगर टेस्ट) –
भोजन केल्यानंतर ही चाचणी केली जाते.
• जेवणानंतर 140 mg/dL च्या आत रक्तातील साखर असल्यास नॉर्मल प्रमाण समजावे.
• ‎जेवणानंतर 140-200 mg/dL या दरम्यान साखर असल्यास ती मधुमेहाची पूर्वावस्था आहे असे समजावे.
• ‎जेवणानंतर रक्तातील साखर 200 mg/dL पेक्षा अधिक असल्यास मधुमेहाचे निदान होते.

मधुमेहामुळे होणारे दुष्परिणाम :
Diabetes complications in Marathi
अधिक काळापर्यंत जर रक्तामध्ये साखर वाढलेल्या स्वरुपात राहिल्यास, साखरेवर नियंत्रण न ठेवल्यास रक्तवाहिन्या, चेतासंस्था (नर्व्हस सिस्टीम) यांवर गंभीर परिणाम होतो. हृदय, डोळे, किडनी, मज्जातंतू, पाय हे अवयव मधुमेहात विशेष जपावे लागतात. याची चार प्रकारात विभागणी करता येईल.
(1) हृदय आणि मेंदूवरील परिणाम
(2) डायबेटिक नेफ्रोपॅथी
(3) डायबेटिक रेटिनोपॅथी
(4) डायबेटिक न्यूरोपॅथी

(1) हृदय आणि मेंदूवरील परिणाम –
हार्ट अटॅक येण्याचा, पक्षाघाताचा (स्ट्रोक) धोका मधुमेहामुळे वाढतो. हृद्याचे विविध विकार मधुमेहामुळे उदभवतात. उच्च रक्तदाबाची समस्या, धमनीकाठिन्यता हे विकार होतात. हृदयाशी संबंधित आजाराची शक्यता मधुमेहात दुपटीने वाढते आणि 75% मधुमेहींचा मृत्यू हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांच्या आजाराने होतो.

(2) डायबेटिक नेफ्रोपॅथी –
मधुमेहावर योग्य उपचारांनी नियंत्रण न ठेवल्यास किडनीच्या कार्यावर विपरीत परिणाम होतो त्याला डायबेटिक नेफ्रोपॅथी असे म्हणतात. यामुळे किडन्या निकामी होऊन डायलिसिस किंवा किडनी ट्रांस्प्लांटेशन करण्याची गरज निर्माण होते.

(3) डायबेटिक रेटिनोपॅथी –
अनियंत्रित मधुमेहामुळे डोळ्यांची प्रचंड हानी होते त्याला डायबेटिक रेटिनोपॅथी असे म्हणतात. मधुमेहामुळे डोळ्यांचे विविध गंभीर विकार उद्भवतात. मोतीबिंदू (Cataract), काचबिंदू (Glaucoma) हे डोळ्यांचे विकार होतात. आज मधुमेह हे अंधत्व येण्याचे प्रमुख कारण ठरत आहे. बहुतांश मधुमेही रुग्णांमध्ये 15 वर्षांनंतर डायबेटिक रेटिनोपॅथी उद्भवण्याची शक्यता असते. डोळ्यांसमोर अंधारी येणं अथवा अस्पष्ट दिसणं, डोकेदुखी, चष्म्याचा नंबर बदलणं, दृष्टी कमजोर होणं ही लक्षणे डायबेटिक रेटिनोपॅथीची आहेत. यासाठी प्रत्येक मधुमेही रुग्णाने दरवर्षी न विसरता डोळ्यांची तपासणी करून घेणं आवश्यक आहे. 

(4) डायबेटिक न्यूरोपॅथी –
मधुमेहाच्या दुष्परिणामामुळे नाड्या प्रभावित होतात. त्यामुळे डायबेटिक न्युरोपॅथी, डायबेटिक फूट अल्सर हे विकार उद्भवतात. डायबेटिक न्यूरोपॅथीमध्ये शरीरातील मज्जातंतूंची हानी होते त्यामुळे स्नायूंची ताकद कमी होते, हातापायात बधिरपणा, संवेदना कमी होणे, मुंग्या येणे, वेदना होतात, मूत्रविसर्जनावर ताबा राहत नाही. संवेदना कमी झाल्यामुळे पायाचे अल्सर होऊ शकतात, जे बरे व्हायला त्रासदायक असतात. कित्येक वेळा पाय गमवायचीसुद्धा वेळ येऊ शकते. 

म्हणजे मधुमेहावर नियंत्रण न ठेवल्यास हे दुष्परिणाम भोगावे लागतील..
• हार्ट अटॅक येणे.
• ‎धमनीकठिण्य, उच्च रक्तदाब समस्या निर्माण होते.
• ‎हृदयाचे विविध विकार होतात.
• ‎पक्षाघात (स्ट्रोक) येणे.
• ‎अंधत्व येणे.
• ‎मधुमेहामुळे डोळ्यांचे विविध गंभीर विकार उद्भवतात.
• ‎किडन्या निकामी होतात.
• ‎डायबेटिक न्यूरोपॅथी होऊन पाय गमावणे, हातापायाची शक्ती कमी होणे.

हे गंभीर परिणाम मधुमेहाकडे दुर्लक्ष केल्याने होतात. त्यासाठी प्रत्येकाने नियमित रक्तातील साखरेची तपासणी करुन घ्यावी. मधुमेह असल्यास तज्ञांद्वारा योग्य उपचार करुन घ्यावेत. जेणेकरुन रक्तातील साखर नियंत्रताणात राहून वरील गंभीर दुष्परिणामापासून दूर राहता येईल.

मधुमेह उपचार मार्गदर्शन :
Diabetes Treatment in Marathi
मधुमेहावरील उपचाराचे चार प्रमुख उद्देश आहेत –
• रक्तातील साखरेवर नियंत्रण ठेवणे.
• ‎डायबिटीजच्या दुष्परिणामापासून रुग्णाचा बचाव करणे.
• ‎वजन आटोक्यात ठेवणे.
• ‎उच्चरक्तदाब, हृद्यविकार यासारखे विकार होऊ न देणे यासाठी कोलेस्टेरॉलवर नियंत्रण ठेवणे.

योग्य आहार, व्यायाम आणि योग्य औषधोपचारामुळे मधुमेह नियंत्रणात राहण्यास मदत होते. यासाठी मधुमेही रुग्णांनी त्यांचे आहार, व्यायाम आणि उपचारांचे नियोजन पुढीलप्रमाणे ठेवावे.

(1) मधुमेही रुग्णांसाठी आहार नियोजन –
मधुमेही रुग्णांनी कोणता आहार घ्यावा..?
• डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार कोणता आहार घ्यावा, कोणता घेऊ नये यासाठीचे डायट चार्ट बनवून घ्यावे.
• ‎डॉक्टरांनी सुचवलेला आहार वेळच्या वेळी घ्यावा.
• ‎वेळेवर आहार न घेतल्यास मधुमेही रुग्णांमध्ये ‘हायपोग्लायसेमिया’ होण्याची म्हणजे रक्तातील साखर एकदम कमी होण्याची शक्यता असते. यासाठी आहाराच्या वेळा पाळणे मधुमेहींसाठी अत्यंत गरजेचे असते.
• ‎मधुमेही रुग्णांनी दर चार तासांनी थोडे-थोडे खाणे आवश्यक असते. एकावेळीचं भरपेट जेवणे टाळा.
• ‎कमी कॅलरीजचा आहार घ्यावा. आहारात गरजेपेक्षा जास्त उष्मांक असल्यास त्यांचं रूपांतर चरबीत होते. यामुळे लठ्ठपणा होऊन इन्सुलिन निर्मितीस बाधा येते. 
• ‎हिरव्या पालेभाज्या, फळभाज्या, जास्त गोड नसणारी विविध फळे, मोड आलेली कडधान्ये, नाचणी, हातसडीचा तांदूळ यांचा आहारात समावेश करावा. यांमध्ये फायबर्सचे प्रमाण जास्त असते त्यामुळे ती मधुमेहामध्ये जास्त उपयुक्त ठरतात.
• ‎मधुमेही रुग्णांनी साखरेचे गोड पदार्थ, विविध मिठाई, मैद्याचे पदार्थ, बेकरी प्रोडक्ट (बिस्किटे, पाव, केक इ.), तेला-तुपाचे पदार्थ, अंड्यातील पिवळा बलक, चरबीजन्य पदार्थ, कंदमुळे (बटाटा, बिट, रताळी इ.), जास्त गोड फळे (आंबा, फणस, चिक्कू, केळी इ.) आणि खारट पदार्थ खाऊ नयेत.

(2) मधुमेह आणि व्यायाम –
• डॉक्टरांनी सांगितलेला व्यायाम नियमितपणे करावा.
• ‎नियमित व्यायाम आणि योगासने करावीत.
• ‎व्यायामामध्ये चालणे, पळणे (जॉगिंग), सायकलिंग यासारखे व्यायाम करू शकता.
• ‎दररोज किमान अर्धा तास चालण्याचा व्यायाम करावा.
• ‎व्यायाम करताना शरीराला दुखापत होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
• ‎व्यायामामुळे वजन आटोक्यात राहण्यास मदत होते.
• ‎रात्री पुरेशी झोप घ्यावी. दुपारी झोपणे टाळावे.
• ‎सततची बैठी जीवनशैली टाळावी. शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय राहावे.
• ‎मानसिक ताणतणावापासून दूर राहावे यासाठी प्राणायाम, ध्यान-धारणा करू शकता.
• ‎धूम्रपान, सिगारेट, तंबाखू, मद्यपान यासारख्या व्यसनांपासून दूर राहावे.

(3) मधुमेह उपचार माहिती –
• मधुमेह तज्ज्ञ डॉक्टरांकडूनचं उपचार करून घ्या.
• ‎स्वतःच्या स्वतः ऐकीव माहितीवर किंवा जाहिरात पाहून घरगुती उपाय करत बसू नका.
• ‎मधुमेहावरील उपचारासाठी आपले डॉक्टर रुग्णाची प्रकृती, मधुमेहाचा प्रकार, रक्तातील साखरेचे प्रमाण विचारात घेऊन मधुमेहावरील गोळ्या किंवा इन्शुलिनचे इंजेक्शन देतील.
• ‎डॉक्टरांनी दिलेली औषधे वेळच्या वेळी घ्यावीत.
• ‎नियमित ब्लड शुगरची तपासणी करुन घ्यावी.
• ‎डॉक्टरांकडून नियमित वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी. यामध्ये रक्तदाब, हृदयाचे आरोग्य, डोळ्यांची तपासणी करून घ्यावी.

मधुमेह होऊ नये म्हणून काय करावे..?
Diabetes prevention tips in Marathi
टाईप 1 डायबिटीजवर प्रतिबंध करता येत नाही. तर टाईप 2 डायबिटीज होण्यापासून प्रतिबंधात्मक उपायांद्वारे दूर राहता येते. यासाठी जीवनशैलीमध्ये बदल करणे आवश्यक असते.
• संतुलित आहाराचा घ्यावा.
• ‎आहारात हिरव्या पालेभाज्या, फळभाज्या, जास्त गोड नसणारी विविध फळे, मोड आलेली कडधान्ये, नाचणी, हातसडीचा तांदूळ यांचा समावेश अधिक असावा. यामध्ये फायबर्सचे प्रमाण जास्त असते. त्यामुळे मधुमेह, हार्ट अटॅक, पक्षाघात, कॅन्सर पासून दूर राहण्यास मदत होते.
• ‎आहारावर नियंत्रण ठेवावे. एकावेळीचं भरपेट जेवणे टाळा. तीन वेळा थोडे थोडे जेवण करावे. त्यामुळे घेतलेल्या आहाराचे व्यवस्थित पचन होईल.
• ‎साखरेचे गोड पदार्थ, विविध मिठाई, मैद्याचे पदार्थ, बेकरी प्रोडक्ट (बिस्किटे, पाव, केक इ.), तेला-तुपाचे पदार्थ, अंड्यातील पिवळा बलक, चरबीजन्य पदार्थ, कंदमुळे (बटाटा, बिट, रताळी इ.), आणि खारट पदार्थ जास्त प्रमाणात खाणे टाळावे.
• ‎वजन आटोक्यात ठेवावे.
• ‎नियमित व्यायाम करावा. दररोज किमान 30 ते 45 मिनिटे व्यायाम करावा. दररोज किमान अर्धा तास चालण्याचा व्यायाम करावा. चालणे, जॉगिंग, सायकलिंग, मैदानी खेळ, योगासने यासारखे व्यायाम करावेत.
• ‎शारीरीकदृष्ट्या सक्रिय रहावे, बैठ्या जीवनशैलीपासून दूर राहा. लिफ्टच्याऐवजी पायऱ्यांचा वापर करा.
• ‎रात्री पुरेशी झोप घ्यावी. दुपारी झोपणे टाळावे.
• ‎मानसिक ताणतणावापासून दूर राहावे यासाठी प्राणायाम, ध्यान-धारणा करू शकता.
• ‎धूम्रपान, सिगारेट, तंबाखू, मद्यपान यासारख्या व्यसनांपासून दूर राहावे.
• ‎सुप्तावस्थेतील मधुमेह लक्षणांवरून ओळखता येत नसल्यामुळे रक्तातील साखरेची तपासणी करावी लागते. यासाठी प्रत्येकाने वयाच्या तिशीनंतर वर्षातून एकदा नियमित ब्लड शुगरची तपासणी करुन घ्यावी.
• ‎मधुमेहाची आनुवंशिकता असल्यास अधिक जागरूक राहावे.
• ‎डॉक्टरांकडून नियमित वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी. यामध्ये रक्तदाब, हृदयाचे आरोग्य, डोळ्यांची तपासणी करून घ्यावी.
म्हणजेचं योग्य आहार, व्यायाम आणि नियमित तपासणी यांची आदर्श जीवनशैली आयुष्यभर आचरणात आणल्यास मधुमेह होण्यापासून निश्चितच दूर राहता येईल.

© कॉपीराईट विशेष सूचना : वरील माहिती आपणास कॉपी पेस्ट करून अन्य ठिकाणी वापरता येणार नाही. अधिक माहितीसाठी येथे क्लिक करा व सूचना वाचा.

– डॉ. सतीश उपळकर
CEO, Health Marathi Network


Diabetes in Marathi मधुमेह म्हणजे काय मधुमेह बरा होतो का मधुमेह आहार तक्ता पूर्व मधुमेह मधुमेह व्यायाम मधुमेहाची लक्षणे मधुमेह लक्षणे मधुमेह घरगुती उपाय मधुमेह आहार तक्ता causes symptoms diagnosis type of diabetes in Marathi diabetes complications Treatment in Marathi Obesity heart attack eyes kidney and diabetes neuropathy retinopathy nephropathy in Marathi ayurvedic medicines for diabetes in marathi diabetes marathi ppt symptoms of diabetes in marathi language type 2 diabetes treatment in marathi madhumeha information in marathi madhumeh upchar in marathi madhumeha in marathi site ayurveda recipes for diabetic patient in marathi मधुमेह आहार मराठी मधुमेह उपचार मधुमेह योगासने मधुमेह आहार मराठीत माहिती डायबेटीस लक्षणे कारणे निदान मधूमेह उपचार डायबेटीस आहार


Diabetes is a condition where your body is not able to regulate levels of glucose (sugar) in your blood. This results in too much or too little sugar in your blood. There are 2 types of diabetes: type 1 and type 2. Type 1 diabetes occurs when your pancreas stops producing insulin. If you have type 1 diabetes, you will need to use an insulin injector to make sure your body gets enough insulin. Type 2 diabetes occurs when your body does not respond properly to the insulin it produces. Treatment includes medication and lifestyle changes to your diet and exercise routine. To learn more about how healthy eating can help you manage your blood sugar, see our Healthy Eating Diabetes and Hypoglycemia web page. For more information about diabetes, visit the Canadian Diabetes Association Living with Type 2 Diabetes web page. For further information on the prevention, management, and diagnosis of diabetes, speak to your health care provider. You may also call 8-1-1 to speak to a registered dietitian, registered nurse, or pharmacist. Our dietitians are available Monday to Friday 9:00 a.m. to 5:00 p.m.; our nurses are available anytime, every day of the year; and our pharmacists are available every night from 5:00 p.m. to 9:00 a.m. You can also Email a HealthLinkBC Dietitian. Topic Overview What is type 2 diabetes? Type 2 diabetes happens when your body can’t use insulin the right way. Over time, the pancreas can’t make enough insulin. Insulin is a hormone that helps the body’s cells use sugar (glucose) for energy. It also helps the body store extra sugar in muscle, fat, and liver cells. Without insulin, this sugar can’t get into your cells to do its work. It stays in your blood instead. Your blood sugar level then gets too high. High blood sugar can harm many parts of the body, such as the eyes, heart, blood vessels, nerves, and kidneys. It can also increase your risk for other health problems (complications). Type 2 diabetes is different from type 1 diabetes. In type 1 diabetes, the body’s immune system destroys the cells that release insulin, so that over time the body can’t produce insulin at all. In type 2 diabetes, the body still makes some insulin, but it can’t use it the right way. What causes type 2 diabetes? You can get type 2 diabetes if: Your body doesn’t respond as it should to insulin. This makes it hard for your cells to get sugar from the blood for energy. This is called insulin resistance. Your pancreas doesn’t make enough insulin. If you are overweight, get little or no exercise, or have type 2 diabetes in your family, you are more likely to have problems with the way insulin works in your body. Type 2 diabetes can be prevented or delayed with a healthy lifestyle, including staying at a healthy weight, making healthy food choices, and getting regular exercise. What are the symptoms? Some people don’t have symptoms, especially when diabetes is diagnosed early. This is because the blood sugar level may rise so slowly that a person may not know that anything is wrong. The most common symptoms of high blood sugar include: Feeling very thirsty. Urinating more often than usual. Feeling very hungry. Having blurred vision. You can get high blood sugar for many reasons, including not taking your diabetes medicines, eating more than usual (especially sweets), not exercising, or being sick or under a lot of stress. If you’re taking diabetes medicine, you can also have problems with low blood sugar. These symptoms include: Sweating. Feeling weak. Feeling shaky. Feeling very hungry. How is type 2 diabetes diagnosed? If your doctor thinks that you have type 2 diabetes, he or she will ask you questions about your medical history, do a physical examination, and order a blood test that measures the amount of sugar in your blood. How is it treated? The key to treating type 2 diabetes is to keep blood sugar levels controlled and in your target range. All of the following help to lower blood sugar: Making healthy food choices. Try to manage the amount of carbohydrate you eat by spreading it out over the day. Losing weight, if you are overweight Getting regular exercise Taking medicines, if you need them It’s also important to: See your doctor. Regular checkups are important to monitor your health. Test your blood sugar levels. You have a better chance of keeping your blood sugar in your target range if you know what your levels are from day to day. Keep high blood pressure and high cholesterol under control. This can help you lower your risk of heart and large blood vessel disease. Quit smoking. This can help you reduce your risk of heart disease and stroke. It seems like a lot to do-especially at first. You might start with one or two changes. Focus on checking your blood sugar regularly and being active more often. Work on other tasks as you can. It can be hard to accept that you have diabetes. It’s normal to feel sad or angry. You may even feel grief. Talking about your feelings can help. Your doctor or other health professionals can help you cope. Frequently Asked Questions Cause Causes of diabetes Type 2 diabetes occurs when your blood sugar (glucose) levels get too high because: Your body isn’t able to use insulin the right way. This makes it hard for your cells to get glucose from blood to make energy. This is called insulin resistance. Your pancreas doesn’t make enough insulin to make up for the insulin resistance. As type 2 diabetes gets worse, your pancreas may make less and less insulin. This is called insulin deficiency. Your weight, how much physical activity you get, and your family history may affect the way your body responds to insulin. Causes of high blood sugar High blood sugar can happen if you: Skip a dose of your type 2 diabetes medicine or skip a required dose of insulin. Eat too much. Exercise less than what you are used to doing. Are taking medicines that raise blood sugar as a side effect, such as sleeping pills, some anti-inflammatory medicines (corticosteroids), and some decongestants. Are stressed or ill, especially if you aren’t eating or drinking enough. Plan ahead with your doctor and write down sick-day guidelines, which may include testing for ketones. Being pregnant can also make your blood sugar levels go up. If you take insulin, you may have some mornings when your blood sugar level is very high, even if it was low when you went to bed. This could be caused by the dawn phenomenon or the Somogyi effect. out why your levels are high in the morning. Causes of low blood sugar You aren’t likely to get low blood sugar unless you take insulin or some kinds of oral medicines that can cause low blood sugar. You may get low blood sugar if you: Take too much diabetes medicine in a day, take your doses too close together, or take your full dose of medicine when you aren’t going to eat your usual amount of food. Exercise too much without eating enough food. Skip a meal. Drink too much alcohol, especially on an empty stomach. Take medicines for other conditions that can lower blood sugar, such as large doses of aspirin and medicines for mental health problems. Have problems with your kidneys. Start to have other problems with your glands and hormones, such as Addison’s disease or hypothyroidism. Symptoms Some people who have type 2 diabetes may not have any symptoms early on. Many people with the disease don’t even know they have it at first. But with time, diabetes starts to cause symptoms. High blood sugar Common symptoms of high blood sugar include: Being very thirsty. Urinating a lot. Losing weight without trying. Having blurry vision. See more about symptoms of high blood sugar. If you have higher-than-normal blood sugar and don’t drink enough liquids, you can get dehydrated. This can make you feel dizzy and weak, and it can lead to an emergency called a hyperosmolar hyperglycemic state. To learn what to do in an emergency, see When to Call a Doctor. Low blood sugar When your blood sugar is too low, it can also cause problems. And it can happen suddenly. Quickly treating low blood sugar can help you avoid passing out (losing consciousness). You can pass out when your blood sugar gets very low. Low blood sugar can also lead to a heart attack. Common symptoms of low blood sugar include: Sweating. Shakiness. Weakness. Hunger. Confusion. See more about symptoms of low blood sugar. If you aren’t able to tell when your blood sugar is too low (hypoglycemic unawareness), it’s a good idea to test your blood sugar often. But you’re not likely to get low blood sugar unless you take insulin or other diabetes medicines. What Happens When you have type 2 diabetes, your body still makes insulin. But as time goes on, your pancreas may make less and less insulin, which will make it harder to keep your blood sugar in your target range. If your blood sugar gets too high and stays too high for too long, your risk for other health problems increases. Over time, high blood sugar can damage many parts of your body. Eyes High blood sugar levels may cause temporary blurred vision. Blurry vision, floaters, or flashes of light may be a sign of diabetic retinopathy, which can cause severe vision loss. To learn more, see the topic Diabetic Retinopathy. Feet and skin You may have less feeling in your feet, which means that you can injure your feet and not know it. Blisters, ingrown toenails, small cuts, or other problems that may seem minor can quickly become more serious. If you develop serious infections or bone and joint deformities, you may need surgery (even amputation) to treat those problems. Common infections can quickly become more serious when you have diabetes. Heart and blood vessels High blood sugar damages the lining of blood vessels. This can lead to stroke, heart attack, or peripheral arterial disease. Erection problems can be an early warning sign of blood vessel disease and may mean a higher risk of heart disease. Nerves High blood sugar levels can damage nerves throughout your body. This damage is called diabetic neuropathy. There are three kinds of diabetic neuropathy: Diabetic peripheral neuropathy. This is damage to the nerves that sense pain, touch, hot, and cold. This type of nerve damage can lead to a deformity called Charcot foot. It can also lead to other problems that may require amputation. Autonomic neuropathy. This is damage to nerves that control things like your heartbeat, blood pressure, sweating, digestion, urination, and sexual function. Focal neuropathy. Most of the time, this affects just one nerve, usually in the wrist, thigh, or foot. It may also affect the nerves of your back and chest and those that control your eye muscles. To learn more, see the topic Diabetic Neuropathy. Kidneys The kidneys have many tiny blood vessels that filter waste from your blood. High blood sugar can destroy these blood vessels. You won’t have any symptoms of kidney damage until the problem is severe. Then you may notice swelling in your feet or legs or all over your body. To learn more, see the topic Diabetic Nephropathy. Hearing High blood sugar can damage the small blood vessels and nerves in the ear, causing hearing loss. Teeth Gum disease can make it harder to keep blood sugar in a target range. And high blood sugar can cause gum disease, loss of teeth, and healing problems in the mouth. Mental health Type 2 diabetes can raise your risk of depression. It may be caused by the stress of dealing with diabetes or by the effects that diabetes has on your body. Being depressed can make it hard to eat healthy foods and to find the motivation to exercise. All of these things lead to higher blood sugar. By getting help for depression, you’ll feel better and may find it easier to stay motivated. What Increases Your Risk Risk factors you can’t change include:footnote 6 Family history. If you have a parent, brother, or sister who has type 2 diabetes, you have a greater chance of developing the disease. Age. The risk for getting prediabetes and type 2 diabetes increases with age. And the number of children being diagnosed with type 2 diabetes is increasing. Usually, children who get type 2 diabetes have a family history of the disease, are overweight, and are physically inactive. Race and ethnicity. Africans, Asians, First Nations, Hispanics, and South Asians are at higher risk than whites for type 2 diabetes. History of gestational diabetes or having a baby weighing more than 4 kg (9 lb). Women who have had gestational diabetes or who have had a large baby are at higher risk for developing type 2 diabetes later in life. Risk factors you can change include: Being overweight. Staying at a healthy weight can lower your risk. Not getting enough exercise. Being active may help your body control blood sugar levels. Eating a diet that isn’t healthy. Making healthy food choices is important to avoid diabetes. Other health problems can put you at risk for type 2 diabetes: Polycystic ovary syndrome (PCOS), a hormone imbalance that interferes with normal ovulation. A history of heart disease. High blood pressure. Your high-density lipoprotein (HDL) cholesterol is low and/or your triglyceride level is high. A skin condition called acanthosis nigricans, which is linked to insulin resistance. Prediabetes. Having prediabetes means that you are at risk for type 2 diabetes. It’s important to get treatment. If your fasting blood sugar levels are in the range Diabetes is a condition where your body is not able to regulate levels of glucose (sugar) in your blood. This results in too much or too little sugar in your blood. There are 2 types of diabetes: type 1 and type 2. Type 1 diabetes occurs when your pancreas stops producing insulin. If you have type 1 diabetes, you will need to use an insulin injector to make sure your body gets enough insulin. Type 2 diabetes occurs when your body does not respond properly to the insulin it produces. Treatment includes medication and lifestyle changes to your diet and exercise routine. To learn more about how healthy eating can help you manage your blood sugar, see our Healthy Eating Diabetes and Hypoglycemia web page. For more information about diabetes, visit the Canadian Diabetes Association Living with Type 2 Diabetes web page. For further information on the prevention, management, and diagnosis of diabetes, speak to your health care provider. You may also call 8-1-1 to speak to a registered dietitian, registered nurse, or pharmacist. Our dietitians are available Monday to Friday 9:00 a.m. to 5:00 p.m.; our nurses are available anytime, every day of the year; and our pharmacists are available every night from 5:00 p.m. to 9:00 a.m. You can also Email a HealthLinkBC Dietitian. Topic Overview What is type 2 diabetes? Type 2 diabetes happens when your body can’t use insulin the right way. Over time, the pancreas can’t make enough insulin. Insulin is a hormone that helps the body’s cells use sugar (glucose) for energy. It also helps the body store extra sugar in muscle, fat, and liver cells. Without insulin, this sugar can’t get into your cells to do its work. It stays in your blood instead. Your blood sugar level then gets too high. High blood sugar can harm many parts of the body, such as the eyes, heart, blood vessels, nerves, and kidneys. It can also increase your risk for other health problems (complications). Type 2 diabetes is different from type 1 diabetes. In type 1 diabetes, the body’s immune system destroys the cells that release insulin, so that over time the body can’t produce insulin at all. In type 2 diabetes, the body still makes some insulin, but it can’t use it the right way. What causes type 2 diabetes? You can get type 2 diabetes if: Your body doesn’t respond as it should to insulin. This makes it hard for your cells to get sugar from the blood for energy. This is called insulin resistance. Your pancreas doesn’t make enough insulin. If you are overweight, get little or no exercise, or have type 2 diabetes in your family, you are more likely to have problems with the way insulin works in your body. Type 2 diabetes can be prevented or delayed with a healthy lifestyle, including staying at a healthy weight, making healthy food choices, and getting regular exercise. What are the symptoms? Some people don’t have symptoms, especially when diabetes is diagnosed early. This is because the blood sugar level may rise so slowly that a person may not know that anything is wrong. The most common symptoms of high blood sugar include: Feeling very thirsty. Urinating more often than usual. Feeling very hungry. Having blurred vision. You can get high blood sugar for many reasons, including not taking your diabetes medicines, eating more than usual (especially sweets), not exercising, or being sick or under a lot of stress. If you’re taking diabetes medicine, you can also have problems with low blood sugar. These symptoms include: Sweating. Feeling weak. Feeling shaky. Feeling very hungry. How is type 2 diabetes diagnosed? If your doctor thinks that you have type 2 diabetes, he or she will ask you questions about your medical history, do a physical examination, and order a blood test that measures the amount of sugar in your blood. How is it treated? The key to treating type 2 diabetes is to keep blood sugar levels controlled and in your target range. All of the following help to lower blood sugar: Making healthy food choices. Try to manage the amount of carbohydrate you eat by spreading it out over the day. Losing weight, if you are overweight Getting regular exercise Taking medicines, if you need them It’s also important to: See your doctor. Regular checkups are important to monitor your health. Test your blood sugar levels. You have a better chance of keeping your blood sugar in your target range if you know what your levels are from day to day. Keep high blood pressure and high cholesterol under control. This can help you lower your risk of heart and large blood vessel disease. Quit smoking. This can help you reduce your risk of heart disease and stroke. It seems like a lot to do-especially at first. You might start with one or two changes. Focus on checking your blood sugar regularly and being active more often. Work on other tasks as you can. It can be hard to accept that you have diabetes. It’s normal to feel sad or angry. You may even feel grief. Talking about your feelings can help. Your doctor or other health professionals can help you cope. Frequently Asked Questions Cause Causes of diabetes Type 2 diabetes occurs when your blood sugar (glucose) levels get too high because: Your body isn’t able to use insulin the right way. This makes it hard for your cells to get glucose from blood to make energy. This is called insulin resistance. Your pancreas doesn’t make enough insulin to make up for the insulin resistance. As type 2 diabetes gets worse, your pancreas may make less and less insulin. This is called insulin deficiency. Your weight, how much physical activity you get, and your family history may affect the way your body responds to insulin. Causes of high blood sugar High blood sugar can happen if you: Skip a dose of your type 2 diabetes medicine or skip a required dose of insulin. Eat too much. Exercise less than what you are used to doing. Are taking medicines that raise blood sugar as a side effect, such as sleeping pills, some anti-inflammatory medicines (corticosteroids), and some decongestants. Are stressed or ill, especially if you aren’t eating or drinking enough. Plan ahead with your doctor and write down sick-day guidelines, which may include testing for ketones. Being pregnant can also make your blood sugar levels go up. If you take insulin, you may have some mornings when your blood sugar level is very high, even if it was low when you went to bed. This could be caused by the dawn phenomenon or the Somogyi effect. Talk with your doctor if this happens. You may need to check


आपली प्रतिक्रिया द्या :
वरील माहिती आपणास कशी वाटली? किंवा आपल्या काही आरोग्य विषयक समस्या, प्रश्न असल्यास आम्हाला कळण्यासाठी येथे क्लिक करा. आमचे तज्ञ डॉक्टर आपल्या विविध प्रश्नांचे निश्चितच समाधान करतील.